AI Act, artikel 4: wat de Digital Omnibus verandert aan AI-geletterdheid

Sinds 2 februari 2025 vraagt artikel 4 van de AI Act (Verordening (EU) 2024/1689) aan bedrijven die AI gebruiken dat ze werk maken van de "AI-geletterdheid" van hun personeel. Op 24 juli 2026 verscheen in het Publicatieblad van de EU Verordening (EU) 2026/1744, de zogenaamde "Digital Omnibus on AI". Die trad op 27 juli 2026 in werking en herschrijft artikel 4.

Sindsdien circuleren twee tegenstrijdige boodschappen: "de opleidingsplicht is verdwenen" en "er is niets veranderd". Geen van beide klopt. Hieronder leest u wat de tekst zegt, wat dat betekent voor een Belgische kmo en wat u kunt doen zonder er weken aan te besteden.

Wat er veranderde in artikel 4

Vroeger: een toereikend niveau waarborgen

In de versie van 2024 moesten aanbieders en gebruiksverantwoordelijken maatregelen nemen om zoveel mogelijk een toereikend niveau van AI-geletterdheid te waarborgen. Dat niveau moest rekening houden met de technische kennis, ervaring en opleiding van de betrokkenen en met de context waarin de systemen gebruikt worden.

Nu: maatregelen nemen die ondersteunen

Verordening 2026/1744 vervangt die formulering. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken moeten voortaan maatregelen nemen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid ondersteunen bij hun personeel en bij personen die namens hen AI-systemen gebruiken. De Europese Commissie verduidelijkt in haar FAQ, bijgewerkt op 27 juli 2026, dat de verplichting geen specifiek niveau van AI-geletterdheid voor een bepaalde persoon vereist.

Juristen spreken van een overgang van een resultaatsverbintenis naar een middelenverbintenis. De tekst bepaalt ook dat de Commissie en de lidstaten organisaties helpen, onder meer met praktijkvoorbeelden, en dat het Europees AI-Comité aanbevelingen aanneemt.

Wie valt eronder

Artikel 4 geldt voor alle aanbieders en alle gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen, ongeacht hun grootte en ongeacht het risiconiveau van het systeem. Een gebruiksverantwoordelijke ("deployer") is een organisatie die een AI-systeem onder eigen gezag gebruikt in een professionele context.

Concreet: een kmo waarvan de medewerkers ChatGPT, Microsoft Copilot, een tool voor vergaderverslagen of een AI-module in het boekhoudpakket gebruiken, is een gebruiksverantwoordelijke. Ze valt dus onder artikel 4, ook als ze zelf geen AI ontwikkelt.

Wat blijft

• Het principe: maatregelen nemen die passen bij de mensen en de gebruikscontext.
• Het toezicht: volgens de FAQ van de Commissie houden de nationale markttoezichthouders, en niet het AI Office, toezicht op artikel 4. Dat toezicht start in augustus 2026.
• De sancties: artikel 99 van de AI Act legt geen specifieke boete vast voor artikel 4. Eventuele sancties volgen uit de nationale regels.
• Hoog risico: wie een AI-systeem met hoog risico inzet, moet het menselijk toezicht nog altijd toevertrouwen aan mensen met de nodige competentie en opleiding (artikel 26). De FAQ van de Commissie herinnert daaraan.

De tijdlijn van de AI Act na de Digital Omnibus

Verordening 2026/1744 verschoof ook enkele deadlines. Dit zijn de nuttige data voor een bedrijf, zoals gepubliceerd door de Commissie en door de advocatenkantoren Cuatrecasas, Abreu Advogados en Mayer Brown.

• 1 augustus 2024: Inwerkingtreding van de AI Act
• 2 februari 2025: Verboden praktijken en artikel 4 (AI-geletterdheid)
• 2 augustus 2025: Verplichtingen voor AI-modellen voor algemene doeleinden (GPAI) en governance
• 27 juli 2026: Inwerkingtreding van de Digital Omnibus (Verordening 2026/1744)
• 2 augustus 2026: Algemene toepassing, waaronder de transparantieverplichtingen van artikel 50
• 2 december 2026: Twee nieuwe verboden (niet-consensuele seksuele deepfakes, kindermisbruikmateriaal) en einde van de overgangsperiode voor het markeren van gegenereerde inhoud
• 2 december 2027: Systemen met hoog risico uit bijlage III (rekrutering, onderwijs, krediet enz.), in plaats van 2 augustus 2026
• 2 augustus 2028: Systemen met hoog risico in gereglementeerde producten (bijlage I)

Het uitstel voor bijlage III raakt rechtstreeks kmo's die AI gebruiken om sollicitaties te screenen of medewerkers te beoordelen. Zij krijgen zestien maanden extra, maar de deadline ligt nu vast: ze hangt niet langer af van de publicatie van normen.

Vijf concrete acties voor een kmo

Volgens de FAQ van de Commissie is geen certificaat nodig en volstaat een intern register van opleidingen en initiatieven als bewijs. De Commissie stelt drie onderwerpen voor: wat AI is en hoe het werkt, de rol van de organisatie (aanbieder of gebruiksverantwoordelijke), en de risico's van de gebruikte systemen met de manieren om ze te beperken.

De vijfde actie: alles één keer per jaar herbekijken, of zodra er een nieuwe tool bijkomt. AI-functies verschijnen vaak via een gewone update van bestaande software.

Waarom toch opleiden

Het argument is niet langer alleen juridisch. Volgens de Acerta-enquête van 17 mei 2026 (2.000 werknemers en 600 werkgevers) volgde 21,4 % van de Belgische werknemers de afgelopen twaalf maanden een AI-opleiding via de werkgever, terwijl 59,1 % er een wil volgen. Bij de werkgevers biedt 32 % al een AI-opleiding aan en is 38,1 % dat niet van plan.

De kloof tussen wat werknemers vragen en wat werkgevers aanbieden is reëel. Een korte, gedocumenteerde opleiding voldoet aan artikel 4. Ze beperkt ook de meest voorkomende fouten: vertrouwelijke gegevens in een publieke tool, verzonnen antwoorden die zonder controle worden overgenomen, HR-beslissingen zonder menselijke toetsing.